ARHITEKTURA SARAJEVA

Planine oko Sarajeva su prepreka prodoru mediteranskog zraka prema kontinentu Evrope. Ovaj vlažni zrak dolazi do hladnih vrhova planina Bjelašnice, Igmana, Treskavice i Jahorine i donosi im velike snježne nanose. Samo ime Bjelašnica govori da je ova planina većim dijelom godine bijela. Ovaj sniježni pokrivač ujedno je svojevrsna akumulacija vode grada Sarajeva. Na ovim planinama obitavaju sačuvane ekološke zajednice sa preko 3000 raznih životnih pojava. Voda sa planina stvara vodotoke u dolini sa izvrsnom pitkom vodom. Rijeka Bosna, Željeznica, Miljacka i Zujevina slijevaju se u bogatu vodom rijeku Bosnu.

U sarajevskom polju podzemne vodonosne slojeve pumpamo u vodovodni sistem Sarajeva. Ispod ovih slojeva nalaze se slojevi termalnih voda i mineralnih voda koje se danas djelimično eksploatišu.

Već u neolitu prisustvo termalnih voda i pitkih voda je privuklo stanovnike i ovdje se razvija neolitska butmirska kultura sa prekrasnim keramičkim predmetima. I rimske veterane je privukla termalna voda i u slojevima zemlje su sačuvani temelji i sistemi zagrijavanja prostorija, kao i podni mozaici. Pojedini nalazi su sačuvani u najvećem balkanskom muzeju Zemaljskom muzeju. Srednji vijek je ostavio oskudne tragove srednjovjekovne naseobine Vrhbosanja sa stećcima i drugim gragmentarinim nalazima.

Dolazak Turske početkom petnaestog stolječa počinje da stvara naselje. Koncept naselja je sa stanovanjem na padinama i sa javnim životom u ravnici. Jedinstven amfiteatar kuća u zelenilu sa jedne strane i uz ulicu – mahalu svojevrsnu urbanu jedinicu. Mahala je uvijek imala i česmu i pekaru i džamiju. Potpuno je logično odvajanje privatnog života od javnog. Žena je u islamu bila nedostupna pogledima javnosti. Muškarci su obavljali i neophodne nabavke hrane za domaćnistvo. U čaršiji su bili javni objekti kao što su dužani koji su omogućavali kao što su zlatarski, kazandžiski, jorgandžijski, tabački i dr. Odvajanje pojedinih zanata u posebne ulice svakako je preizvod osmišljenog odvajanja neprijatnih mirisa u tabacima (kožari) i buke koju proizvode kazandžije i kovači.

Sve džamije su okrenute prema Kabi. Time džamija u tkivu grada stvara dinamiku pokrenutosti i igre volumena, jer ne slijedi pravac ulice. Džamijska dvorišta nisu kao eropski crkveni trgovi povezani direktno sa ulicama. One su simbolično odvojene zidom od ulice. Simbolično jer se uvijek ostavljaju otvori sa pogledom u džamijske dvorište. U dvorištima se obavlja i molitva – namaz, pa je neophodno odvojiti dvorište od ulice.

U amfiteatru gdje je krov vidljiv sa padina, krovovi su postali važniji od uličnih fasada.

Kupole istaci, kompozicija jednostavnih geometrijskih volumena je u koegzistenciji sa zelenilom. Pravilo da arhitektura ne smije da dominira nad prirodom ostvaruje se niskim objektima okruženim zelenilom. Tamo gdje je minaret sadi se jablan, tako da arhitektonski objekti ne ostanu goli. Arhitektura stambenih objekata u mahalama je skromna izvana, a botastvo se pokazuje u kući. Iza jednostavnog zida koji odvaja privatni život od javnog života i doksata – erkera kojim se ostvaruje vizuelni kontakt sa ulicom, poćinje da se razvija jedna od najravzijenijih stambenih dispozivija u svijetu. U finkcionalnom smislu to je odvajanje života muškaraca od žene i djece, a u prostornom smislu to su prostori koji služe spacifičnim godišnjim dobima ili specifičnim ugođajima. Avlije je dvorište otvoreni prostor zaklonjen zidom, gdje je moguća privatnost u otvorenom prostoru. Trijemovi od poluzaklonjenih do dubokih na raznim visinama ostvariju poluzatovrene prostore. Kuhinja i dnevni život ljeti je na nivou terena u prizemlju, a zimi se život povlači na topliji sprat.

Materijalizacija stambenih objekata je bila od čerpića, drveta i čeremide. Zidovi su se krećili svake godine. Materijal je trajao koliko i život. Kroz vrijeme su se oblici proljepšavali u jednostavnosti promjene. Pojedini segmenti grada su bili i komunalno osmišljeni. Sa brda iz rijeke Mošćanice vođeno je drveno korito sa vodom. Ujutro bi se uzimala voda iz korita. Poslijepodne bi se u koritu prao veš. Navečer kad se završavao život u čaršiji ovo korito se zagrašivalo tako da se voda razlijevala po čaršiji. Nakon metenja svog smeća, jer je to bila jedna velika pijaca, korito bi se opet puštalo u podzemlje. Već za vrijeme Turske uvedeni su obaveze uzimanja avdesta (ritualno pranja ruku, glave i nogu na precizno određen način) prije svakog od pet namaza. Uz svaku džamiju je bila česma i u svakoj mahali je bila česma.

Austrougarska donosi šarm magije grada. U to vrijeme mladi austrijski i mađarski arhitekti dolaze da se dokazuju. Stari arhitekti su ostali kod kuće. Mladi arhitekti unose svu skalu eklektričkih stilova, od neogotike na crkvenim objektima do neorenesansa na javnim zgradama državne administracije. Mladi arhitekti su naročito volili jugen stil ili secesiju, koja se odvojila od eklektike i poćela da stvara nove arhitektonske dekorativne oblike. Pojavljuju se ornamenti sa motivima vegetacije, geometrije, raznih likova obogaćujući oblicima i bojama do tada stilskim redovima određena ogranićenja. Poseban stil pseudomaorski stil je poseban za bosanski prostor.

Politički razlozi su uslovili pojavu ovog stila. Austorugarska je nastojala da ove krajeve odvoji od Turske i da ih poveže sa arapskim svijetom koji je tada bio komunikacijski daleko. Ovaj stil je Austougarska izlagala i na svjetskim izložbama tog vremena. Lijeva obala Miljacke je trebala kompletno da bude u ovom stilu.

Zgrada viječnice, poslije biblioteke, koja je postala poznata po tome što je namjerno zapaljena kao biblioteka 1992. u ratu. Građena je na neprimjerenom mjestu u čaršiji. Na njenom mjestu je bila manja stambena kuća i vlasnik nije dozvoljavao uklanjanje svog objekta dok mu se ne izgradi ista na drugoj obali. Danas je ta kuća poznata kao inat kuća. Sama zgrada je u to vrijeme poćela da zacrtava urbanizaciju uništenje čaršije. Potpuno je jasno da za austrougarske arhitekte mali dućani od drveta, čerpića, provizorne obrade nisu predstavljali džamije, hamami i slično. Postoji priča da su u jednom požaru gasili vatru beznizom. Zgrada vijećnice nekada napravljena sa agresivnim ciljem kroz vrijeme je postala specifičnost i vrijednost grada i zgrada simbol grada Sarajeva. U njoj se sustiću svi elementi kompleksnosti i višeznačnosti grada. Zgrada je proizvod evropske arhitekture i kulture, a po izgledu je proizvod arapske umjetnosti. Po svom volumenu ne pripada ovom dijelu grada, a postaje simbol grada.

Poseban stil je bosanski slog. Pojedini austrougarski arhitekti su nastojali da izgrade arhitektonski stil po uzoru na autohtonu stambenu arhitekturu. Ovaj stil se odlikuje stilskim izgledom starih bosanskih turskih kuća, a po proporcijama pripada austrougarskom nasljeđu. Austrougarska je po svom dolasku izdala pravila građenja i izradila planove regulacije. Divno jednostavno su urbane analize potrebnih površina za širenje grada. Analiza polazi od potrebne površine za kuću, kojoj se dodaje cesta i malo dvorište. To se izmnoži za potreban broj stanovnika (prognoza je bila 60.000 stanovnika). Ovom broju se dodaju potrebne površine za javne objekte i proizvodne i sve skupa stane na oko 600 he.

Austrougarska donosi i vodovod i kanalizaciju, elektroenergiju, tramvaj prvo sa konjskom zapregom a zatim na električni pogon. Uređuje se obala Miljacke za stogodišnje vode. uspostavlja se prva metereološka stanica na Bjelašnici, Zemaljski muzej, Pozorište, Pošta kao i niz drugih javnih sadržaja i aktivnosti.

Izmjeđu dva svjetska rata dominira takozvana "moderna". Objekti su jednostavnih linija sa logikom upotrebe armiranog betona. Arhitekti su studije završavali u Pragu. Izuzetak je pojava Juraja Naidhardta arhitekte koji je završio studij u Beču kod proferora Berensa, a zatim je radio kod Le Corbusiera u Parizu. Njegovo poznanstvo sa Dušanom Grabrijanom arhitektom i historičarem iz Ljubljane ostvarilo je epohalno djelo "Arhitektura Bosne i Hercegovine i put u budućnosti". Iza njega su ostala djela filozofskog fakulteta, kao i par stambenih objekata u ulici Alipašina. Igra volumena sa slobodnom upotrebom oblika i boja unjela je nove tonove u slici grada. Već prije prvog svjetskog rata Juraj Neidhardt gradi kuće u skladu sa tradicijom stare bosanske kuće unoseći već tad elemente kuotoralnosti u pristupu arhitektonskom oblikovanju. To nije bilo ponavljanje oblika, nego stvaranje novog koristeći ne samo internacionalno iskustvo nego i autohtone vrijednosti. Premda se može reći da je veći dio formi uvezen iz inostranstva Turske, Austrougarske ipak na pojedinim objektima su prisutne posebnosti koje u dugostepenoj razvojnoj fazi stvaraju nove vrijednosti.

Arhitektura poslije II svjetskog rata slijedi sva lutanja internacionalne arhitekture. Iskustva se neselektivno koriste iz stranih časopisa. Pojedini objekti dosižu razinu posebnosti. Veći dio objekta ne dostiže nivo arhitektonskog stvaralaštva i predstavlja samo utilitarne predmete bez duhovnih vrijednosti.

Arhitektonsko urbanistički konkursi se odvijaju za sve važnije lokacije u gradu. Pred rat područje Magribije, Trgovačko poslovnog centra Novo Sarajevo, a poslije rata područje Otoke, Marijin dvora. Posebno treba istaći svjetski konkurs za područje kasarne Maršal Tito na kojem je učestvovalo 172 ekipe iz cijelog svijeta. Konkurs za mlade evropske arhitekte je događaj koji je bio prezentiran na bijenalu mladih u Rimu. Prvu nagradu za koncertnu dvoranu je dobila ekipa iz Londona. izbor je izvršila Zaha Hadid.

Novoadaptirana zgrada aerodroma Sarajevo, zgrada "Wiza", "Interex", "Merkator", kao i pojedine stambene novoizgrađene zgrade daju sliku grada koji je moguće upoređivati sa bilo kojim drugim evropskim gradom. Mladi arhitekti ostvaruku transkulturalne vrijednosti u prostoru.

AUTOR TEKSTA: JAMAKOVIĆ SAID

IZLAZ